فصلنامه مطالعات ایلام شناسی

چکیده نیمه ی دوم هزاره سوم پیش از میلاد، همزمان با تحولات نوینی در بخشهای وسیعی از سرزمینهای جنوب و جنوب غربی ایران است که تحت عنوان دوران ایلامی معرفی می شود. این دوران با روی کار آمدن نخستین پادشاهان سلسله ی اوان در نیمه ی نخست هزاره ی سوم ق.م آغازمی گردد و تا اواخر نیمه ی نخست هزاره ی اول ق.م ، با تاجگذاری داریوش اول سومین پادشاه هخامنشی، پایان می یابد. به دلیل نقصان کاوشهای باستان شناختی و کمبود مدارک تاریخی، بسیار مهجور مانده و نتوانسته است آنچنان که بایسته است شناخته بشود. 
مقاله ی حاضر که به منظور معرفی این دوران دو هزار ساله از تاریخ ایران زمین به نگارش درآمده، گزیده ای از مجموعه پژوهش ها و مطالعات ایلام شناسان و باستان شناسان مشهوری همچون فرانسوا والا،پییر آمیه، عزت الله نگهبان، ویلیام سامنر، الیزابت کارتر، پییر دومیروشیجی و دیگران است.  در این مقاله که به روش کتابخانه ای تألیف شده است، تلاش فراوان شده تا بتوان با استفاده از شواهد باستان شناسی و کتیبه های تاریخی، مطالعات زبان شناسی ، مختصری از تاریخ و فرهنگ این دوران ارائه شود. 

چکیده  بررسی و کاوشهای باستانشناختی، طی سالهای اخیر در خوزستان نشان داد که مدارک ارزشمندی که بتواند به شناخت بیشتر این سرزمین و فرهنگ آن بپردازد به دست نیامده و در دل تپههای باستانی مدفون است. باانجام پژوهش های باستان شناسی و پدیدارشدن آنها میتوان با بازنگری بر مطالعات پیشین بر غنای تحقیقات انجام یافته افزود. هدف از ارائه ی این مقاله تحلیل برداشتهایی از یک شیء فلزی دردوران ایلامی است که به عنوان حلقه ی قدرت در پژوهشهای باستانشناختی شناخته شده است.روش مورداستفاده دراین پژوهش بر اساس جمعآوری اطلاعات، مطالعات میدانی،توصیفی و تحلیلی، درراستای پژوهش و کاوشهای باستانشناختی که در سالهای اخیر منتشر گردیده تمرکز داشته است.مطالعات در طی چند دهه گذشته نشان داد کهنترین تصاویراز حلقه ی قدرت در ایران به صورت نقش برجستهها، بر مهر و اثر مهرها و سپس در دورههای بعد این نماد ، به صورت حلقههای فلزی از جنس مفرغ، نقره و طلا در بررسی و کاوشهای باستانشناسی در نیایشگاه چغازنبیل و آرامگاههای ایلامی«ارجان و جوبجی» رامهرمز به دست آمده است. فرایند فوق میتواند حاکی از استفاده ی این حلقهها به عنوان نمادی از قدرت دولت مردان، شاهان و شاهک  نشینان در دورههای تاریخی باشد به طوری که نوعیمالکیت خود را از نظر اقتدار سیاسی، اجتماعی و مذهبی را در جوامع خود به رسمیت رسانده باشند.

چکیده در اواخر هزاره‌ی چهارم ق.م قومی شناخته شده و صاحب تمدنی تکامل‌یافته کشور ایلام را در جنوب غربی خاک ایران به مرکزیت شوش تأسیس کردند.گستره‌ی این تمدن در جنوب به خلیج‌فارس، در شمال به راه خاوران و میانه‌های زاگرس، از غرب به رودخانه ی دجله و از شرق تا فارس کنونی (ناحیه انشان یا انزان باستانی) منتهی می‌شد. با توجه به یافته‌های باستان‌شناسی صورت گرفته در گستره‌ی تمدن ایلام کهن، شواهدی دال بر نفوذ مادی و فرهنگی تمدن ایلام تا محدوده‌ی کنونی استان ایلام بدست آمده است. استان فعلی ایلام در بخش غربی زاگرس  و در ناحیه ی شمال غربی تمدن ایلام واقع شده است . به دلیل موقعیت وشرایط جغرافیایی مطلوب منطقه ای، بیشتر  جاده ‌های باستانی در این مسیر امتداد داشته اند. وجود آثار متعدد ومتنوع از استقرار انسان دردوران مختلف پیش از تاریخ تا دوره ی اسلامی در این دیار  مؤید همین موضوع است. از مهمترین این آثار، می توان به قلاع تاریخی  اشاره داشت که  در ارتفاعات منطقه ویا دره های استراتژیک نواحی زاگرس غربی واقع شده اند. قلعه ی اسماعیل‌خان از جمله این آثار است که در محدوده‌ی شهرستان ایلام و بر روی ارتفاعات انبارآب در شمال شهرایلام قرار دارد.این قلعه به صورت دیوار و دژی مستحکم بر فراز ارتفاعات مشرف به دشت ایلام و بر روی عوارض و ناهمواری‌های طبیعی منطقه ساخته شده است.در مجموع ده برج و سه ورودی در امتداد دیوار قعله به فاصله‌ های متفاوت ساخته شده‌که محل دیده‌بانی و استقرار نیروهای دفاعی ساکن در محدوده‌ی امن دژ بوده‌اند. عمده‌ی مصالح بکار رفته در ساخت این دژ، قلوه ‌سنگ و لاشه‌سنگ همراه با ملاط گچ نیم‌کوب بوده و در برخی نقاط تیرهای چوبی برای استحکام بیشتر به کار رفته است.دراین مقاله تلاش شده تا  مشخصات و ویژگی های این سازه ی معماری، که حاصل طرح، بررسی وشناسایی حوزه ی شمالی ایلام در دوره ی تاریخی وقرون اولیه ی اسلامی است مورد بررسی قرار گیرد. 

چکیده مکان یابی و تعیین موقعیت یک جای نام همواره یکی از راههای مهم در مطالعات میان باستانشناسی و متون تاریخی است. با مطالعه دادههای مکتوب و متون و تطبیق آنها با دادههای حاصل از کاوش و حتی بررسیهای باستانشناسی میتوان تا حدود زیادی به این نوع پژوهش کمک کند. در این میان منطقه یا شهر اروای باستانی (URU×A^ki) یکی از مناطق مهم در کتیبههای ایلامی، در بازه ی زمانی 2550 تا 2000 قبل از میلاد، که کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. در این پژوهش مکان یابی این منطقه باستانی در دشت دهلران به اثبات رسیده است اما اینکه کدام یک از محوطههای باستانی دهلران به آن منسوب است بین پژوهشگران اختلاف نظراتی وجود دارد. در این مقاله سعی شده است تا با کنار هم قرار دادن دادههای مکتوب و مستند که توسط پژوهشگران به چاپ رسیده است و تجزیه و تحلیل داده­های باستانشناختی منطقه ی دهلران به نتیجهگیری کلی در رابطه با جای نام اروا در منطقه بدست آید. در نتیجه به نظر میرسد تپه ی باستانی موسیان در دشت دهلران اروای باستانی در کتیبههای ایلامی باشد.

چکیده در آسیای جنوب غربی ،پنج هزار سال( از هزاره هشتم تا سوم پیش از میلاد ) طول کشید تا انسان‌های کوچ رو و شکارگر، محل‌های استقرار خود را به صورت شهرهای کوچکی درآورند. این در حالی است که ، در آسیای میانه فعلا بیش از هفت هزار سال فرهنگ موثر و چیزی درحد پنج هزار سال تمدن نمی‌شناسیم و هنوزهم نمی‌دانیم که بهره گیری از پاره‌ای علایم در پیش از تاریخ آسیای مرکزی به ویژه در نمازگاه تپه و حوزه ی فرهنگی ماوراءالنهر به عنوان نوعی خط و نوشته تحقق یافته ( یا اساسا این علایم پندارنگاری نبوده ) ویا بر حسب اتفاق روی پاره‌ای از اشیاء از جمله تندیس‌ها درج و یا حک شده است .
در پاره‌ای از نقاط از جمله در فرهنگ دره ی سند که به گفته ی میکائیل راف( در اطلس فرهنگی بین النهرین و خاور نزدیک باستان) قدیمی‌ترین نمونه ی خط در این نقطه از جهان به نمایش گذاشته شده، فاصله ی زمانی آغاز شهرنشینی مردم آن خطه، تا آغاز اختراع خط در بین آنان مشخص نشده است .
یافته‌های دکتر یوسف مجید زاده در حوزه ی فرهنگی هلیل رود و دکتر سید منصور سید سجادی در حوزه ی فرهنگی شهر سوخته و علی حاکمی در شهداد و دیگر پژوهشگران در سایر محوطه‌های فرهنگی کرانه‌ های شرقی ایران پهناور نیز، هنوز ما را به آن باور نرسانده تا به نظریه ی پرداخته شده پیرامون خاستگاه خط و آثار نگارش پای فشرده شود. اساسا پیرامون خاستگاه خط این مهم‌ترین اختراع یا ابداع بشر ، تحقیق کافی به عمل نیامده است. با وجود اینکه نمی‌توان تصور کرد مادها فاقد فرهنگ نوشتاری بوده‌اند، مع الوصف پیرامون آن نیز حرکت موثری انجام نشده است .
هنوز به راستی معلوم نیست تمدن سومر درغرب ایران که از 3400 سال قبل از میلاد رخ نموده و در آن ( مراکز شهری عدیده ) تشکیلات اجتماعی متنوع و از همه مهم‌تر خط و تجارت شکل گرفته از تمدن و تاریخ ماوراءالنهرو خوارزم ونیز مناطق شرقی ایران پیشی داشته است یا اساسا تمدن و تاریخ مردم ایلام که به نظر دکتر عزت الله نگهبان ودیگر پژوهشگران این رشته درغرب، ایلام را مبتکر نخستین خط الفبایی تاریخ بشر شناخته‌اند ، گوی سبقت را از هر دو مراکز تمدن مذکور ربوده است. 

چکیده شرایط اقلیمی و تنوع آب و هوایی استان ایلام از یک سو و جایگاه ویژه آن در سرزمین ایران از سویی دیگر، باعث شکل گیری سکونتگاهها و مراکز شهری و روستایی مهمی در طول تاریخ گردیده است . شهرستان بدره از جمله شهرستان های استان ایلام است که درحدفاصل دو عارضه ی طبیعی شاخصزاگرس غربی یعنی رشته کبیرکوه و رود دائمی سیمره واقع شده است. با توجه به شرایط ذکر شده، سکونتگاه­ها و مکان های تاریخی قابل ذکری در پشته­های این رشته کوه از دوران مختلف تاریخی برجای مانده است . دره وپشته ی لارت در جانب شمالی دیواره ی کبیرکوه ودر فاصله ی هفت کیلومتری جنوب شهر بدره به دلیل وجود آثار وابنیه تاریخی، همواره در مطالعات باستان شناسی منطقه حائز اهمیت بوده است . انتخاب وگزینش آگاهانه منطقه مسکونی  بر فراز صخره ای به نام( تاج تخت) در جانب شمالی دیواره کبیرکوه در میان دو چشمه آب دائمی حکایت از طراحی یک فضای مناسب معماریبا اقلیم کوهستانی منطقه را دارد. وسعت  زیاد، پراکنش آثار فرهنگی وجود قطعات مختلف سفالینه ها بر سطح محوطه سکونتگاه ،استفاده از مواد و مصالح بوم آورد و محلی، اهمیت فرهنگی و تاریخی این منطقه را نشان می دهد. بنابراین در این پژوهش سعی بر آن شد تا از منظر شهری و تاریخی، با تکیه بر مطالعات و بررسی های میدانی به معرفی این مکان تاریخی پرداخته شود. در این راستا سفالینه های بدست آمده برای درک علمی،طراحی و مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت که به دلیل عدم وجود نمونه های قابل مقایسه احتمال بومی بودن این سفالینه ها قوت گرفت.دراین نوشتار تلاش شده تا اطلاعات ویافته های حاصل از این پژوهش میدانی دررابطه با بخش های مختلف این شهر باستانی ارائه شود.