فصلنامه مطالعات ایلام شناسی

چکیده قلعه شمیران با مصالح لاشه سنگ و ملاط گچ نیم پخته ی نمیکوب بر روی صخره ای با شیب تند، مشرف به رودخانه ی کنگیر در شهرستان ایوان، بخش زرنه، در فاصله ی حدود سه کیلومتری روستای سرتنگ در استان ایلام واقع شده که از دوران ساسانی تا پایان دوره صفوی پا برجا بوده است. این قلعه از سه طرف به رود کنگیر و تنها از طرف جنوب به خشکی راه دارد و دارای پنج برج دیده بانی بوده که یکی از برجها در درگاه ورودی و چهار برج دیگر در چهارگوشه ی آن قرار دارند. طول این سازه 14 متر و عرض آن 7 متر و پوشش سقف آن ویران شده است. موقعیت استراتژیک این منطقه در زاگرس مرکزی و واقع شدن بر سر یکی از راه های مهم باستانی به بین النهرین و وجود رودخانه ی کنگیر می تواند از متغیرهای موثر در شکل گیری این سازه  معماری باشد. نزاع بر سر رودخانه مرزی کنگیر در طول تاریخ، سابقه طولانی دارد زیرا کنگیر پس از گذشتن از دشت ایوان و مشروب کردن زمین های این دشت به طرف سومار جریان داشته و از آنجا به عراق می ریزد که هم اکنون نیز سد کنگیر دقیقا در تنگه شمیران بر روی این رودخانه احداث شده است.
از نظر جغرافیای تاریخی این ناحیه بخشی از ایالت ماسبذان بوده که به علت آب و هوای خوش و کوهستانی، محل تفریح و شکارگاه شاهزادگان و حاکمان ساسانی و سپس در دوران اسلامی به ویژه برخی از خلفای عباسی بوده است. سازه های این منطقه با توجه به سبک معماری، نوع مصالح، طاق ها و شیوه های اجرای آنها و استفاده از موانع طبیعی برای امکانات تدافعی، معماری دوران ساسانی را یادآور می شوند و در ایجاد آنها موقعیت مناسب طبیعی که دارای امکانات دفاعی برای ایجاد یک حریم امن برای ساکنان آن باشد، نقش اصلی را داشته است. این پژوهش با رویکرد تاریخی ـ توصیفی به روش بررسی میدانی و مطالعه ی متون تاریخی ضمن بازشناسی جایگاه و کارکرد این سازه و بررسی ارتباط آن با سایر بناهای اعیانی کاوش شده توسط نگارنده در حاشیه  ی رود کنگیر انجام شده است. اجرای این طرح با محوریت دفاع غیر عامل به جهت تحکیم حریم دفاعی و رفع خلاء مطالعاتی در زمینه سبک معماری این نوع سازه ها در دوران تاریخی موثر خواهد بود و در تلاش است نقش قلعه فوق را در امور نظامی، تدافعی و امنیتی منطقه ارزیابی کند. این استحکامات در عین تنوع کارکردی، در تحولات سیاسی و اجتماعی این ناحیه از غرب ایران نقش تعیین کننده ای داشته اند که به دلایلی از قبیل محافظت از راهها و تامین امنیت حاکمان و تثبیت قدرت آنها احداث شده اند.

چکیده رودخانه ی کنجان چم از دامنه‌های غربی ناحیه ی کوهستانی ایلام سرچشمه گرفته و پس از عبور از این منطقه  وارد دشت گرمسیری گلان از توابع بخش صالح آباد می‌شود. این رودخانه با پیوستن شاخه‌های دیگر به نام کنجان چم وارد دشت مهران شده و به عنوان مرز طبیعی بین ایران و عراق سرانجام در غرب شهرستان مهران از مرز خارج می‌شود.
در حاشیه‌ی این رودخانه در منطقه ی گلان آثار باستانی متعدد ی از دوران مختلف باقی مانده است. این آثار شامل تپه‌های باستانی، قلاع تاریخی، قنات و محوطه‌های باستانی است. در این نوشتار تلاش شده تا بخشی از آثار تاریخی وفرهنگی شناسا یی شده در طرح بررسی وشناسایی بخش صالح آباد شهرستان مهران معرفی شود. هرچند بررسی، شناخت و معرفی دقیق علمی این آثار با توجه به تعدد، تنوع، گستردگی و عدم انجام حفاری وکاوش های باستان شناسی به دلایلی امکان پذیر نیست، اما معرفی این آثار می تواند زمینه ای برای تحقیقات علمی گسترده تر باشد.از این رو، در این مقاله برخی آثار و ابنیه ی محدوده ی جغرافیایی گلان و امیرآباد از توابع شهرستان مهران معرفی شده اند. این آثار به وسیله هیئت باستان شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ایلام به سرپرستی نگارنده شناسایی و مستند سازی شده است.
گلان در مسیر راه ارتباطی ایلام به مهران و سرزمین عراق واقع شده و امروزه نیز یکی از جاده‌های مهم مواصلاتی ایران به کشور عراق محسوب می‌گردد. بررسی ومقایسه ی  شناسه های فرهنگی تپه‌های گلان و چگا آهوان در منطقه مورد مطالعه با تپه‌های باکسایا، بادرایا، تل عقرب و تل اسمر در نواحی مرزی عراق می‌تواند اطلاعات مناسبی به دست دهد که در متن گزارش به این مسأله توجه شده است.

چکیده گاهنگاری دوره ی ایلامی در ادامه ی هزاره ی اول پیش از میلاد، بنابر چگونگی مدارک مورد مطالعه، باستان شناختی و یا متون بجا مانده، در دو یا سه دوره ی مجزا طبقه بندی می شوند. در این مقاله با در نظر گرفتن مدارک باستانشاختی به دو دوره ی ایلامی نو I (725-1000 ق.م) و ایلامی نو II  (520- 725 ق.م)تقسیم شده که به طور تقریبی با دوره های ی آهن II , III 800-1100 ق.م . 500-800- ق.م ) در غرب ایران همپوشانی می شود Alevaresa- Monet al, 2011; 520 BC)). با استناد به کتیبه ی بیستون، آخرین سه شورش به وقوع پیوسته در ایلام را که منجر به به چالش کشیده شدن فرمانروایی داریوش اول بوده است را در سالهای 520-528 ق.م خاطر نشان می سازد )
نخستین بخش هزاره ی اول پیش میلاد که با فرضیه ی متروکه شدن انشان پایتخت شرقی ایلامیان (تل ملیان) و نیز ورود اقوام تازه وارد ایرانی زبان  هم زمان شده در هیچیک از مدارک باستانشناختی و یا متون به جا مانده به درستی معرفی نشده است. در ادبیات پژوهش های باستانشناختی به همین  مقدار نیز بر ویرانی پایتخت غربی ایلام یعنی شوش در 647 ق.م تأکید شده است. این زمان مقارن با در هم شکسته شدن قدرت سیاسی ایلامیان و از میان رفتن آن از صحنه ی تاریخ است.
به استثناء کاوشهای انجام شده در مقبره ی ارجان در سال 1982 میلادی و تدفینهای رامهرمز در سال 2007 میلادی هیچ مدرک باستانشناختی دیگری بعد از انقلاب اسلامی ایران به مدارک و اسناد مطالعاتی دوران ایلامی نو اضافه نشده است. این کاستی اما فرصت مناسبی را در اختیار باستانشناسان قرار داده تا بتوانند مدارک بدست آمده ی پیشین را چاپ و منتشر نمایند.   
دنبال کردن مدارک متنی، هنری و باستان شناسی این امکان را به ما می دهد که خط سیر وسیعی را که از شمال غربی به جنوب شرقی (شکل 1-23) که دشت شوشان را احاطه کرده و همچنین سرزمین مرتفع ایذه (مال امیر) با دشت رامهرمز، دشت بهبهان، وادی ممسنی و دشت مرودشت به دست آوریم (برای دشت دهلران نگاه کنید به رایت و نیلی 2010   )

چکیده استان ایلام یکی از مهمترین مناطقی است که آثار درخور توجهی ازدوران تاریخی و اسلامی را در خود جای داده به طوری که پراکندگی و تعداد این آثار، نمایان از موقعیت سوق الجیشی این منطقه در دوره ی زمانی مورد بحث است. از جمله این آثار، شهرهای باستانی این استان می باشدکه تاکنون بر روی آنها بررسی علمی و باستان شناسانه صورت نگرفته و به صورت ناشناخته و گمنام باقی مانده اند. یکی از این شهرها، صیمره (دره شهرفعلی) است. با توجه به کاوش­هایی که در طی سالهای اخیر در آن انجام گرفته و داده های باستانشناختی آن مشخص گردیداین شهر علاوه بر دوران تاریخی در دوران اسلامی نیز استقرار آن استمرار داشته است.
بنابراین در جهت رسیدن به هدف اصلی این پژوهش که رسیدن به این سوالات که وضعیت سکونت در شهر سیمره چگونه است و به چه زمانی می رسد؟ آیا در این شهر گذر و انتقال از دوران تاریخی به اسلامی رخ داده است؟
سفال ها، معماری و تزئینات وابسته به معماری(گچبری) شهر صیمره مورد مطالعه، بررسی و مقایسه با نمونه­های قابل مقایسه در مناطق نزدیک به استان ایلام قرار گرفت، که مشخص شد سابقه سکونت در این شهر به دوران ساسانی می­رسد و در این شهر باستانی انتقال و گذر از دوران تاریخی به دوران اسلامی رخ داده است.

چکیده از جمله آثاری که سهم بارزی در شناخت پیشینه فرهنگی و مدنیت ایران  از دوران کهن داشته است و موفق به کشف رموز و مجهولات بیشماری گردیده، آثار حکاکی بر مهرهاست.حکاکی در زمره ابتدایی‌ترین اثر هنری انسان پیش از تاریخ است که توسط آن، احتیاجات مادی و معنوی و امیال درونی بشر با پیش افتاده‌ترین دست ساخته‌های او بر سنگ، گل و شیشه منعکس ‌گردیده است. مهرهای استوانه‌ای از نفیس‌ترین آثار هنری برجسته انسان است که ذوق و سلیقه‌ی صاحب مهر، اعتقادات و حرفه‌ی کاریش را به سبکی هنرمندانه به تصویر می‌کشد.
اساطیر ایلام از تنوع و زیبایی بسیاری برخوردارند که توجه هر علاقمندی را به خود جلب می‌کند تا سیری مو شکافانه را در این وادی بداشته باشد. مطالعه ی تطور اسطوره‌های ایلامی و قرابتش با اساطیر بین النهرین وفراز و نشیب های آن از جمله مباحث این عرصه می باشد که در این مقاله مورد توجه بوده است.

چکیده جاده ها و مسیرهای  مواصلاتی از مهم ترین زیر ساخت های توسعه تلقی می شوند و می توان گفت توسعه و پیشرفت در هر منطقه و کشور به وضعیت راه ها و جاده ها و کیفیت آن ها بستگی دارد. بررسی های تاریخی نشان می دهد که شهرها و مراکز جمعیتی مهم که در مسیر راه های ارتباطی بوده اند سریعتر توسعه یافته و از مزایای توسعه اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و حتی سیاسی بهره مند شده اند. توسعه و پیشرفت شهرهای مهم باستانی همچون شوش و همدان به دلیل قرار گرفتن در مسیر راه های مهم ارتباطی چون راه شاهی یا شاهراه باستانی «جنوب- شمال» و جاده خاوران، «شرق به غرب» بوده است. برخی مناطق که به وسیله ی ایل راه ها به این شاهراه ها متصل شده اند نیز موقعیت مناسب یافته اند. در گذشته راه های عمده ارتباطی فلات مرکزی ایران با ساکنان میان رودان(عراق فعلی) از این منطقه ( محدوده ی تمدن ایلام )گذشته است.  واقع شدن منطقه ی جغرافیایی زاگرس درحد فاصل  چهار پایتخت بزرگ ایران در دوران باستان یعنی شوش ، پارسه ، هگمتانه ، و تیسفون( مدائن) مسأله ی ارتباط بین این شهرها و ایجاد جاده ها و راه های مواصلاتی را به دنبال داشته است. از این نظر می توان چنین اظهار نظر نمود که تعدد و تنوع آثار و ابنیه ی باستانی در این  محدوده ی جغرافیایی نشانگر عظمت و اقتدار تمدن و فرهنگ این سرزمین می باشد. لذا در این نوشتار تلاش شده تا راه های باستانی بخش غربی فلات ایران  به عنوان معابر جاده ی خاوران مورد بررسی قرار گیرد.