فصلنامه مطالعات ایلام شناسی

چکیده مجموعهای که در پژوهش حاضر بررسی گردیده، تعداد نود قطعه ی سفالی به سبک منقوش خزینه در اواخر هزاره ی ششم قبل از میلاد میباشد. این آثار ارزشمند طی بررسیها و حفریات باستان شناسان در غرب ایران بدست آمدهاند. تعدادی از آنها اکنون در دانشگاه ییل نگهداری میشود و تاکنون هیچ پژوهشی توسط پژوهشگران و باستان شناسان ایرانی بر روی آنها صورت نگرفته است. محققین کوشیده اند که با روش توصیفیتحلیلی و با رویکرد فرم گرایانه به مطالعه ی نقوش این نوع سبک بپردازند.
یکی از ویژگیهای سبک منقوش خزینه، نقوش رقص موجود بر روی این سبک سفالی است؛ به گونهای که این ویژگی مختص این نوع سبک سفالی بوده و در اصطلاح باستان شناسی به سبک منقوش خزینه معروف است. آنچه که به عنوان هدف در این مقاله دنبال میشود، بررسی تصویر و مفهومی نقوش رقص موجود بر روی سفالینههای مربوط به سبک خزینه در غرب ایران با رویکرد تطبیقی است. با توجه به مطالعاتی که بر روی حدود 90 قطعه از سفال­های سبک خزینه در 10 محوطه مورد مطالعه انجام گرفت این نتیجه به دست آمد که منشأ سبک منقوش خزینه در غرب ایران به ویژه در دشت دهلران است. به گونهای که حدود 80 درصد سفالهای این سبک در محوطههای دشت دهلران(تپه خزینه، موسیان، فرخ آباد، سبز) وجود دارد.
در این پژوهش ابتدا ادبیات و پیشینه ی پژوهشی مبحث، مورد مطالعه قرار میگیرد، در ادامه دامنه نفوذ جغرافیایی و به طور کلی محوطههایی که در حین کاوش و یا بررسی نقوش این نوع سبک در آنها به دست آمده و گاهنگاری این نوع سفال مطرح میشود. در ادامه ی مباحث به ویژگیهای این نوع سبک سفالی اعم از مطالعه ی نقوش انسانی از نظر افقی و عمودی با تأکید بر نقاط جزئی پرداخته میشود و در نتیجه تفسیر و تحلیل موتیفهای این نوع سبک سفالی مورد مطالعه و بررسی قرار میگیرد.

چکیده در این مقاله مجموعه سفالهای گردآوری شده در بررسیهای باستانشناسی تپۀ قلعهزینل را مورد مطالعه و بررسی قرار دادهایم.تپۀ قلعهزینل که بزرگترین تپه باستانی دره ی سیمره در استان ایلام است، در موقعیتی بسیار سوق­الجیشی در مجاور محل تلاقی دو رودخانه ی سیکان و سیمره واقع است.
بررسیهای باستانشناسی حاکی از این است که این محل در برگیرنده اطلاعات مهمی در مورد عصر مفرغ منطقه است. در عصر مفرغ، سنّت سفال منقوش گودین III در درۀ سیمره رواج داشته و تنها یکبار، در روند توسعۀ این نوع سنّت سفالگری خلل ایجاد شده و آن، همزمان با مرحلۀ گودین III₄ است که در این زمان با نفوذ سفال دوره شیماشکی دشت شوشان در دره ی سیمره مواجهایم که سفالهای شاخص آن در بررسیهای تپۀ قلعهزینل گردآوری شده است. احتمالاً گسترش سفال دورۀ شیماشکی تا درۀ سیمره، تحتتأثیر لشگرکشیهای‌ سلسلۀ اور III رخ داده است. بعد از این مرحله، دوباره شاهد تداوم رواج سنّت سفال منقوش گودین IIIدر درۀ سیمره هستیم. روند توسعۀ سفال منقوش گودین IIIدر درۀ سیمره، موجب تقویت نظر دانشمندانی میشودکه معتقدند سرزمین شیماشکی در ارتفاعات شمال دشت شوشان قرار دارد، هرچند که نمیتوان این موضوع را تنها با استفاده از دادههای غیر مکتوب اثبات نمود. از سوی دیگر با توجه به مساحت تپۀ قلعهزینل و نیز موقعیت مکانگزینی آن، به نظر میرسد که میتوان این محوطه را به عنوان مرکز یکی از قلمروهای کوهستانی اتحادیه شیماشکی مطرح نمود. 

چکیده روستای بان سرو در منطقه ی  چوار ایلام واقع شده است.از شمال به ارتفاعات شره زول ،از سمت غرب به روستای بان بلوط (پارده) محدود می شود. رودخانه ی"گلال کاو"دربخش غربی این محوطه جریان دارد. رویشگاه، در دامنه ی جنوبی 50 متر و دامنه ی غربی 80 متراز سطح زمین های پیرامونی ارتفاع دارد. دراین محوطه ی زیبا تعداد 18درخت کهنسال سرواز دوران باستان بر جای مانده است. البته،تک درخت کهنسال دیگری با فاصله ی حدود 300متردر محدوده ی بافت روستای بان سول ملاحظه می شود. عمر این درختان  بیش از3300 سال گاهنگاری شده است.
این گونه ی جنگلی بر فراز بلندی های مشرف برروستا که از لایه های  سنگ های رسوبی تشکیل شده  همچنان در برابر عوامل فرسایش مقاوم وپایدار مانده است. بر روی بعضی از درختان آثار آتش سوزی، تخریب و برش مشاهده می گردد. به دلیل فرسایش خاک قسمت عمده ی ریشه ی اصلی درختان  نمایان شده است.  عامل ماندگاری این گونه جنگلی طول ریشه  ها در لایه های سنگ های رسوبی وچشمه ی آب دائمی است. طول ریشه ی سطحی خاک قابل مشاهده حدود 25 متر اندازه گیری شده است. ارتفاع درختان  با قطر حدود 5/7 متر آن ها هم خوانی ندارد. احتمالا" شاخه های درختان در طول دوران طولانی حیات این گونه ی جنگلی  آسیب دیده باشند .بر روی سطح محوطه هیچ یافته سفالی و غیر سفالی بدست نیامد.این محدوده در مسیر یکی از راه های کوچ رو تاریخی به نام خیل راه واقع شده که ارتباط دهنده ی مسیری از مناطق کوهستانی منطقه به سمت نواحی غربی زاگرس و سرزمین میان رودان است.بنابراین،وجود درختان تنومند وتاریخی سرو در این محدوده ی جغرافیایی  با قدمت چند هزار ساله،  از کهنسال ترین درختان سرو ایران ومنطقه ی هلال حاصلخیز به شمار می رود. نماد سرو به عنوان یکی از نمادهای مهم در ایران باستان شناخته می شود که در نگاره ها و آثار باستانی، مانند حجاری های دوره ی هخامنشی در تخت جمشید، نماد درخت و به طور خاص، سرو آوردهشده است.این اثر تاریخ طبیعی در سال 1390 شناسایی، مستند سازی  ودر فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. مقاله حاضر  بخشی از یافته های این طرح پژوهشی است که توسط نگارنده اجرا شده است.

چکیده سرزمین ایلام، صاحب فرهنگ و تمدنی اصیل و تاریخی چند هزار ساله است. وجود تپه های باستانی و کاوش های انجام گرفته در منطقه ایلام توسط باستان شناسان مانند دیو افولا، جورج کامرون، پرفسور والترهنیس و... نقش منطقه ی ایلام (ایلام کنونی) را در ظهور و بنیان تمدن و شکل گیری امپراطوری ایلام باستان و پیوند آن با مناطق (خوزستان) تأیید نموده اند .برخورد فراز و نشیب های انسان اولیه در کوهها و غارهای زاگرس در مراحل غارنشینی و عصر شکارورزی نشانه هایی از این ادعا هستند.
کوه هایی مانند کبیرکوه، دینار کوه، سیاه کوه و... با وجود رودخانه های دائمی مانند سیمره، کرخه، دز و... داشتن منابع عظیم کانی و نباتی و گیاهی و چشمه سارها در دامنه های طبیعی و اقلیم آن و صعب العبور بودن منطقه، مکان امن و مناسب برای زیست انسان های نخستین در منطقه ایلام بوده است. این مهم را به عنوان یکی از عمده ترین دلایل استمرار زندگی برای مردم منطقه ایلام می توان پذیرفت. این منطقه یکی از قدیمی ترین مراکز سکونتگاهی به صورت های غارنشینی، کوچ نشینی و یکجا نشینی در فلات ایران می باشد. ایلام موجد یکی از کهن ترین سلسله های شاهی در تاریخ فلات ایران می باشد. ولی تحقیقات و پژوهش هایی که در تاریخ، فرهنگ و... این سرزمین انجام گرفته است کافی نیست. و علی رغم کاوش ها و بررسی های انجام شده هنوز گفتنی های زیادی در رابطه با مردمان این سرزمین وجود دارد که در پرده ای از ابهام باقی مانده است. مکان های زیادی در منطقه ایلام کنونی وجود دارد که کاوشی روی آن ها صورت نگرفته و متأسفانه حفاری هایی غیرمجاز خسارات جبران ناپذیری به فرهنگ و تمدن این منطقه وارد نموده است که قابل جبران نمی باشد. امید است مسئولین ذیربط به این مهم توجه وافر داشته و در شناسایی و کاوش و تحقیق و حفاظت آثار تاریخی، موجود جدیت و برنامه ریزی بیشتری انجام دهند. در صورت عدم توجه و استمرار تخریب به مرور زمان این آثار با ارزش فرهنگی که میراث چندین هزار ساله ی این مرز و بوم می باشد از بین خواهند رفت. در این مقاله تلاش شده تا بخشی از یافته های پژوهشی مرتبط با تمدن وفرهنگ ایلام در محدوده ی جغرافیایی شمال غربی این سرزمین  باستانی ارائه شود.

چکیده کاخ والی، یکی از بناهای دوره ی قاجاریه در شهر ایلام است که به دستور والی پشتکوه بر روی تپه باستانی معروف به «تپه میرگ» ساخته شده است. این اثر تاریخی در دوره ی حکومت والیان به عنوان مرکز حکومتی مورد استفاده قرار می گرفته است. مصالح به کار رفته در نمای ساختمان، آجر ،گچ و پی بنا از سنگ و در نمای داخلی کاخ از تزیینات مرسوم در بناهای عصر قاجاریه از جمله گچبری ها و آینه کاری استفاده شده است. متاسفانه بخش اعظم تزیین آیینه کاری بنا در دوران جنگ تحمیلی بر اثر بمباران های هوایی از بین رفته و تنها بخشی از تزیینات آینه کاری آن، در یکی از اتاق های زیرزمین باقی مانده است. باتوجه به اینکه اسناد مکتوبی از سبک تزیین نمای داخلی بنا به دست نیامد لذا با مراجعه به محل و بررسی میدانی و نیز از طریق مصاحبه با یکی از باستان شناسان محلی اطلاعات لازم جمع آوری شد. با مطالعه ی تطبیقی که بر روی بناهای مشابه در سایرمناطق و متعلق به دوران قاجاریه انجام گرفت طرح بازسازی آینه کاری و نقوش به کار رفته در تزیینات کاخ به عنوان طرح پیشنهادی تهیه شد.  بنابراین، در این مقاله تلاش شده تا ضمن بررسی پیشینه بنا و نمونه باقی مانده از تزیینات آینه کاری ساختمان اطلاعات لازم تهیه وتدوین گردد. به نظر می رسد نتایج حاصله از این تحقیق بتواند در ارائه طرح بازسازی ومرمت تزیینات آینه کاری فضای داخلی این بنای تاریخی مفید واقع شود. با بررسی گچبری های موجود و قرینه بودن فضاهای داخلی، به نظر می رسد استفاده و بهره گیری از تزیینات آینه کاری قرینه در بخش های مختلف امکان پذیر باشد.  

چکیده بیگمان اهمیت حفظ مواریث کهن که هویت یک ملت را اثبات می نمایند بر کسی پوشیده نیست . تپه ی علی کش دهلران ،مکانی فرهنگی است که در دوران نوسنگی ابتدائی ترین اجتماع انسانی را به وجود آورد و با ابداعات و نوآوری هایی در صنایع ،کشاورزی ، دامداری و معماری در طول سه دوره ی فرهنگی ، بشر را به سوی تشکیل تمدن های مقتدر سوق داد.علی کش یکی از محوطه های شاخص دورهی روستانشینی اولیه( نوسنگی) در دشت دهلران است که جزء اولین دهکده های دائمی در منطقه و یکی از اولین روستاهای تشکیل شده در ایران در هزاره ی هشتم ق.م می باشد.
پس از گذشت بیش از چهاردهه از فعالیت های باستان شناختی صورت گرفته در این محوطه، تیم باستان شناسی میراث فرهنگی استان ایلام جهت حفظ و حراست ازاین اثر بین المللی در مدت 20 روز با بهره گیری از روش های علمی باستان شناسی، عملیات میدانی طرح تعیین عرصه و حریم آن را اجرا نمودند.نتایج به دست امده از این گمانه زنی نشان داد که نظریه فرانک هول و همکارانش مبنی بر وسعت یک هکتاری علی کش نادرست بوده و عرصه اثر با احتساب محیط داخلی آن و باشکل هندسی هشت ضلعی طراحی شده ، بیش از سه هکتار وسعت دارد.
تراکم آثار در دور اول گمانه زنی که تقریبا به داخل اراضی کشاورزی کشانده شده ختم گردید، اما پراکندگی آثاردراطراف تپه نیز در دوبخش شرقی و غربی چشمگیر بود که به استناد آن در گمانه های 23و19 حجم آثار بدست آمده ، نسبت به دیگر گمانه بیشتر بوده و هیئت به همین علت با بررسی ومطالعه ی یافته ها، بیضی بودن شکل تپه را اعلام نمود.در بخش جنوبی وشمالی در سطح گمانه ها ابزارهایی از جنس آبسیدین بدست نیامد، دلیل عدم بدست نیامدن این ابزارها در این بخشها، آنست که در دوره های فرهنگی علی کش و بزمرده استقرار در در سطح تپه بیشتربوده و گسترش تپه در این زمان بدین سو نبوده است.