فصلنامه مطالعات ایلام شناسی

چکیده قلعه شمیران با مصالح لاشه سنگ و ملاط گچ نیم پخته ی نمیکوب بر روی صخره ای با شیب تند، مشرف به رودخانه ی کنگیر در شهرستان ایوان، بخش زرنه، در فاصله ی حدود سه کیلومتری روستای سرتنگ در استان ایلام واقع شده که از دوران ساسانی تا پایان دوره صفوی پا برجا بوده است. این قلعه از سه طرف به رود کنگیر و تنها از طرف جنوب به خشکی راه دارد و دارای پنج برج دیده بانی بوده که یکی از برجها در درگاه ورودی و چهار برج دیگر در چهارگوشه ی آن قرار دارند. طول این سازه 14 متر و عرض آن 7 متر و پوشش سقف آن ویران شده است. موقعیت استراتژیک این منطقه در زاگرس مرکزی و واقع شدن بر سر یکی از راه های مهم باستانی به بین النهرین و وجود رودخانه ی کنگیر می تواند از متغیرهای موثر در شکل گیری این سازه  معماری باشد. نزاع بر سر رودخانه مرزی کنگیر در طول تاریخ، سابقه طولانی دارد زیرا کنگیر پس از گذشتن از دشت ایوان و مشروب کردن زمین های این دشت به طرف سومار جریان داشته و از آنجا به عراق می ریزد که هم اکنون نیز سد کنگیر دقیقا در تنگه شمیران بر روی این رودخانه احداث شده است.
از نظر جغرافیای تاریخی این ناحیه بخشی از ایالت ماسبذان بوده که به علت آب و هوای خوش و کوهستانی، محل تفریح و شکارگاه شاهزادگان و حاکمان ساسانی و سپس در دوران اسلامی به ویژه برخی از خلفای عباسی بوده است. سازه های این منطقه با توجه به سبک معماری، نوع مصالح، طاق ها و شیوه های اجرای آنها و استفاده از موانع طبیعی برای امکانات تدافعی، معماری دوران ساسانی را یادآور می شوند و در ایجاد آنها موقعیت مناسب طبیعی که دارای امکانات دفاعی برای ایجاد یک حریم امن برای ساکنان آن باشد، نقش اصلی را داشته است. این پژوهش با رویکرد تاریخی ـ توصیفی به روش بررسی میدانی و مطالعه ی متون تاریخی ضمن بازشناسی جایگاه و کارکرد این سازه و بررسی ارتباط آن با سایر بناهای اعیانی کاوش شده توسط نگارنده در حاشیه  ی رود کنگیر انجام شده است. اجرای این طرح با محوریت دفاع غیر عامل به جهت تحکیم حریم دفاعی و رفع خلاء مطالعاتی در زمینه سبک معماری این نوع سازه ها در دوران تاریخی موثر خواهد بود و در تلاش است نقش قلعه فوق را در امور نظامی، تدافعی و امنیتی منطقه ارزیابی کند. این استحکامات در عین تنوع کارکردی، در تحولات سیاسی و اجتماعی این ناحیه از غرب ایران نقش تعیین کننده ای داشته اند که به دلایلی از قبیل محافظت از راهها و تامین امنیت حاکمان و تثبیت قدرت آنها احداث شده اند.

چکیده استان ایلام که در نوار غربی کشور واقع شده است، در تقسیمات واحدهای زمین شناسی کشور در زاگرس چین خورده قرار دارد. ساختمان های زمین شناسی استان عمدتاً تاقدیس ها و ناودیس ها بوده که تاقدیس ها ارتفاعات و ناودیس ها دشت های استان را تشکیل داده اند. مهمترین تاقدیس های استان ایلام تاقدیس­های کبیرکوه، سیاه کوه، اناران، انجیر، سمند، کاسه ماست، لانه، بانکول و خانه کبود می‌باشند.سازندهای زمین شناسی استان ایلام به ترتیب سن از قدیم به جدید شامل سازندهای گرو، سروک، سورگاه،ایلام،گورپی،پابده،امیران، تله زنگ، کشکان، آسماری، گچساران، آغاجاری، بختیاری و رسوبات کواترنری می باشند. رسوبات کواترنری، غارهای موجود در سازندهای آهکی و چشمه های آهکی نقش مهمی در مطالعات زمین باستان شناسی استان ایلام دارند. زمین لغزه سیمره در استان ایلام نیز به عنوان بزرگ ترین زمین لغزه جهان، موضوع جالب توجه جهت مطالعات زمین باستان شناسی استان باشد.

چکیده مذهب درزندگی ایلامیان، اعم از فرمانروایان و مردم عادی نقش بسزایی را ایفا می کرده و درتمامی ارکان هنرهای رایج آن زمان حضوری پررنگ وآ شکار داشته است. می توان نفوذ مذهب را درکنده کاری های روی مهرها، نقوشبرجسته واشیای نذری وسمبلیک و حتی زینتی و بر روی درپوش ویا بدنه ی ظروف و همچنین بر روی آثارمعماری به وضوح    ملاحظه کرد. ایلامیان، خدایان را به صورت مجسمه مذکر و یا مونث خلق می کردند و آنها را از جنس سنگ ، فلز، گل و ... می ساختند.ایلامیان این مجسمه ها را در طی تشریفات مذهبی به معابد ( زیگورات ) خودشان می بردند ودراتاق مخصوص قرارمی دادند. در  این مقاله تلاش شده تا نتایج حاصل از بررسی های انجام بر روی آثار وشواهد کشف شده در مکان های باستانی  ارائه شود.

چکیده چکیده  تپه شریف‌آباد یا سلگی(A&B) از معدود محوطه­های استقراری وسیع و بزرگ حوزۀ رودخانه گاماسیاب در دشت نهاوند است. این محوطه محل تلاقی راه­هایی باستانی و قدیمی است که از صحنه، هرسین و کنگاور به سمت نهاوند و محوطه گیان می­رود. در بررسی این محوطه، سفالینه­هایی از دورۀ مفرغ قدیم(گودینIV- یانیق – کورا ارس) و سفال­های مربوط به گودینIII ,II و سفال­های دوران تاریخی به دست آمد. مطالعۀ این سفال­ها نشان از تبادلات فرهنگی گسترده ساکنان این محوطه استقراری در دوران­های مفرغ  و آهن با نواحی شمال غرب  و نواحی همجوار دارد. علاوه بر این،  بررسی وضعیت پیرامونی این محوطه استقراری چشم­انداز کاملی از شیوۀ معیشت و استفاده از منابع زیستی و تعامل با محیط را در اختیار ما می
گذارد. از جمله دلایل مکان­یابی و توسعۀ این استقرار در دورۀ مفرغ و آهن که متأثر از منابع آب و دسترسی آسان­تر به آن(کانال­های آبرسانی) و زمین­های حاصلخیز کشاورزی بوده، مورد بررسی قرار گرفته است. دراین مقاله ضمن ارایۀ مختصری از وضعیت جغرافیایی منطقه و تاریخچۀ پژوهش­های باستان­شناسی انجام شده در نهاوند، وضعیت محوطه شریف­آباد­، شناسه­های فرهنگی آن بررسی، توصیف­، تحلیل و گاه نگاری شده است.  

چکیده  بررسی و کاوشهای باستانشناختی، طی سالهای اخیر در خوزستان نشان داد که مدارک ارزشمندی که بتواند به شناخت بیشتر این سرزمین و فرهنگ آن بپردازد به دست نیامده و در دل تپههای باستانی مدفون است. باانجام پژوهش های باستان شناسی و پدیدارشدن آنها میتوان با بازنگری بر مطالعات پیشین بر غنای تحقیقات انجام یافته افزود. هدف از ارائه ی این مقاله تحلیل برداشتهایی از یک شیء فلزی دردوران ایلامی است که به عنوان حلقه ی قدرت در پژوهشهای باستانشناختی شناخته شده است.روش مورداستفاده دراین پژوهش بر اساس جمعآوری اطلاعات، مطالعات میدانی،توصیفی و تحلیلی، درراستای پژوهش و کاوشهای باستانشناختی که در سالهای اخیر منتشر گردیده تمرکز داشته است.مطالعات در طی چند دهه گذشته نشان داد کهنترین تصاویراز حلقه ی قدرت در ایران به صورت نقش برجستهها، بر مهر و اثر مهرها و سپس در دورههای بعد این نماد ، به صورت حلقههای فلزی از جنس مفرغ، نقره و طلا در بررسی و کاوشهای باستانشناسی در نیایشگاه چغازنبیل و آرامگاههای ایلامی«ارجان و جوبجی» رامهرمز به دست آمده است. فرایند فوق میتواند حاکی از استفاده ی این حلقهها به عنوان نمادی از قدرت دولت مردان، شاهان و شاهک  نشینان در دورههای تاریخی باشد به طوری که نوعیمالکیت خود را از نظر اقتدار سیاسی، اجتماعی و مذهبی را در جوامع خود به رسمیت رسانده باشند.

چکیده معبد «چغازنبیل» در جنوب غربى ایران، استان خوزستان و در ٣٥ کیلومترى شهر باستانى شوش قرار گرفته است. این شهر در حدود ١٣٠٠ سال فبل از میلاد در نزدیکى رود دز توسط پادشاه ایلامى «اونتاش نیپریشا» ساخته شدهو بهآن دوراونتاشمىگفتهاند. بناهای شهر از خشت و آجر ساخته شده‌است و با وجود قدمت بسیار هنوز بخش زیادی از آنها بر جای مانده‌است.درنمایبناهای موجوددر محوطه چغازنبیل آجرهای کتیبه‌داری با خطوط میخی ایلامی و اَکَدی به کار رفته‌ است. این آجرها روی بدنه‌های زیگورات به فاصله هر ده رج تکرار ‌شده است. در این آجرها نام و نسب شاه سازنده ی بنا ذکر شده و در آن مشخص شده که این بنا چگونه و به چه منظوری ساخته شده است. به این ترتیب هزاران آجر ساده و کتیبه‌دار بناهای شهر را تزیین می‌کرده‌است.
علاوه بر این از آجرهای لعابدار، ملات قیر طبیعی، اندودهای گچی و گل میخ‌های سفالین استفاده زیادی شده است.هر ده ردیف آجر ساده دور تا دور بنا یک ردیف آجر کتیبه دار کار گذاشته شده است.در کاوش‌هایی که در محوطه چغازنبیل صورت گرفت بیش از5000 آجر نوشته و چندین نوشته بر مجسمه‌های لعاب دار، گل میخ‌ها، سرگرزها، قطعه‌های مفرغیو برگلوله‌هایگلی یافته شدهاست.آجر نوشته‌ها دردیواره ی زیگورات و پرستشگاه‌های این شوشینکInshushinak، کی ری ریشKiririsha، ایشنی ـ کرپIshni - karap نپیریشNapirish، در برج نور کیبراتNur - kibrat، ساختمان‌های اطراف صحن‌ها، دروازه ی شاهی، گذرگاه شاهی و دروازه ی شوش کار گذاشته شده‌است. آجر نوشته‌های دیواره ی زیگورات و پرستشگاه‌ها به صورت ردیفی قرار گرفته که در هر ده ردیف تکرار شده‌اند. مهم‌ترین کار زبان‌شناسی که در این‌باره انجام گرفته جلد سوم کتاب چغازنبیل نوشته استو (استو، 1375) است که به بررسی نوشته‌های یافته شده در کاوش‌های گیرشمن پرداخته است.
استو متن‌های ایلامی را بر اساس آوانگاری به پنج گروه الف، ب، ج، د، ه بخش‌بندی کرده است که درمجموع 61 متن ایلامی را در بر می‌گیرد. هر کدام از این گروه ها ویژگی و الگوی خاص خود را دارند. او متن‌های اکدی را نیز با شماره‌هایI-VIII شماره گذاری کرده است.در این نوشته‌ها جز چند مجسمه سر که نام اتر ـ کیته(Atar - kittah)بر آن نگاشته شده از پادشاهی به نام اونتش‌ ـ نپیر(Untash­-Napirisha)حدود1300پ.م.)،پسرهوبنومن(Hubannumena)، شاه انشان و شوش، یاد می‌شود. به گزارش این متن‌ها اونتش ‌ـ نپیریش ذیقورات چغازنبیل یا همان دور ـ اونتاش باستانی را به خداوند «این شوشینک» پیشکش کرده است. او همچنان پرستشگاه‌هایی نیز برای ایزدان گوناگون دیگر بنیان نهاده است.در نیایشگاه‌های دور ـ اونتاش از حدود بیست و پنج ایزد نام برده شده است که برخی از آنها خدایان بین النهرینی هستند. از میان این ایزدان می‌توان از:منزت (Manzat )، هیشمیتیک (Hishmitik )، روهورتیر( Ruhuratir )، شیموت (Shimut )، نبو ( Nabu)، بلیلیت (Belilit ) و اینانا (Inanna) یاد کرد. “همایش جایگاه دهلران در دوران پیش ازتاریخ” حرکتی ارزشمند در جهت معرفی این منطقه از تمدن ایلام باستان است.
دراین مقاله تلاش شده تا خطوط رایج در دوره ی ایلامیان معرفی شود. امید است این مطالب مورد پذیرش قرار گیرد.  

چکیده شناخت سفال ساسانی در مناطق مختلف ایران همواره با نواقص و کمبود­های فراوانی رو به رو بوده است. دهلران، نیز به مانند بسیاری از مناطق ایران علی­رغم بررسی­های گسترده اطلاعات چندانی از وضعیت و گونه­های سفالی دوره ساسانی آن در دسترس نیست^[1] به همین دلیل سفال­های ساسانی که طی بازدید سال 1394 از بخش زرین آباد و میمه در منطقه کوهستانی شمال غربی دهلران جمع­آوری شده بود در این نوشتار مورد طبقه­­بندی و گونه شناسی قرار گرفته و با دیگر محوطه­های شاخص دوره ساسانی مقایسه شده است. بر همین اساس مشاهده می­شود که گونه­های سفال ساسانی در بخش شمال غربی دهلران علی­رغم محلی بودن دارای شباهت­ها و همچنین تفاوت­هایی جزئی با نمونه­های هم­دوره در غرب و جنوب غرب ایران است. به طور کلی می­توان از رهگذر مقایسه سفال­ها؛ منطقه مورد مطالعه را بخشی از حوزه فرهنگی غرب ایران در دوره ساسانی دانست که از نظر هنر سفالگری در ارتباط نزدیک به مناطق  جنوب غربی ایران به ویژه از نظر آرایه­ های تزئینی است.


 

چکیده چوار از مناطق تاریخی استان ایلام به شمار میرود. زبان و ادبیات غنی، آثار تاریخی و
فرهنگی متعلق به استقرارهای دوران پیش از تاریخ تا عصر حاضر، تراکم مکانهای
استقراری عصر آهن و برنز، شیوههای معیشتی سنتی و ...، هویتی فرهنگی و تاریخی به
این شهرستان دادهاند که در این مقاله مورد توجه قرار گرفته است. اولین بار است که
نام شهر باستانی بانچوار در نوشتارهای علمی مطرح میشود. محوطههای متعدد به هم
پیوسته و نزدیک به هم متعلق به دوران مختلف تاریخی با تنوع شواهد و شناسههای
فرهنگی، شهری از دوران تاریخی را نشان میدهند. توسعۀ شهرنشینی در چند دهۀ
گذشته بخش عمدهای از بقایای معماری برجای مانده از محوطهها را تخریب نموده
است. از این رو، در شرایط فعلی فقط چند تپه و محوطه در محدودۀ شهر چوار برجای
مانده است. در این مقاله تلاش شده با یافتههای حاصل از بررسی و شناسایی آثار
تاریخی و فرهنگی شهرستان چوار در این محدودۀ جغرافیایی، ارایه و مورد بررسی
قرار گیرد.