فصلنامه مطالعات ایلام شناسی

چکیده براساس اظهار نظر مورخان، سیاحان، جغرافی نویسان و برخی باستان شناسان ویرانه های واقع در روستای سراب کلان واقع در شهرستان سیروان از توابع استان ایلام منسوب به شهر باستانی سیروان^[1] مرکز ایالت ماسبذان بوده است. هرچند در سال های اخیر اکثر اطاق ها و دیگر بناها ی باقیمانده از این شهر باستانی به دلایل مختلف ویران شده ولی بررسی سبک معماری و مصالح به کار رفته در بناهای این سکونتگاه، خصوصاً ویژگی های بناهای دو طبقه، اطاق های تو در تو، دیوارهای سنگی مستحکم و طاق های قوسی آن از اهمیت خاصی برخوردار است.
این شهر باستانی از جمله ده ها محوطه و ناحیه باستانی است که در اکثر نواحی استان ایلام و در دره ها و دشت های میان کوهی حاشیه ی غربی زاگرس ملاحظه می شود. سیروان یکی از مراکز سکونت انسان ها در دوران گذشته بوده که از منظر سبک معماری با شهر باستانی صیمره «دره شهر فعلی» از هر نظر قابل مقایسه است. دراین مقاله تلاش شده تا مشخصات و ویژگی های معماری این شهر  تاریخی مورد بررسی قرار گیرد.


 

چکیده ایلامیان از معروفترین و تاثیرگزارترین ساکنان هزاره سوم پیش از میلاد در بخش های جنوب و جنوب غربی فلات ایران بوده اند. آثار برجای مانده از فرهنگ ایلامی، گذشته از ماده، محصول، شیوه و مهارت ساخت، غالباْ نمادهایی از باورها و آیین های دوران فر و شکوه قومی را بر خود دارند که طی چندین هزار سال در جلگه ی خوزستان و فارس زیسته و در برهمکنش همیشگی با همسایگان، رقبا و دشمنان خود بوده اند. جدا از عناصر بیرونی، تحولات درون فرهنگی ایلام در تحول ساختار و تطور نظام های اجتماعی آن تاثیر گزار بوده است.زمینه های جغرافیایی،انگاره های هنری، عقاید مذهبی، چهارچوب های سیاسی و توان اقتصادی ایلامیان در شکل گیری فرهنگ مادی و بویژه معماری آنها موثر بوده است. یادمان هایی که امروزه از ایلامیان در هفت تپه، شوش، چغازنبیل و ملیان می شناسیم بازتاب حقیقتی است که باز گفتیم. معماری ایلامی در بستر نیمه بیابانی و اقلیم خشک بخشی از گستره ی وسیع خاور نزدیک شکل گرفت. در این ناحیه سنگ و چوب کمیاب اما خاک رس مرغوب برای ساخت بناهای خشتی و گلی در دسترس بود. این ماده ی ظاهراْ ساده در تطور به مراحل پسینی ابتدا ماده ای سخت تر، پردوام تر، انعطاف پذیرتر و قابل تزئین و آرایش را به نام آجر و سپس با شناخت لعاب و شیوه ی تهیه و کاربرد آن عنصری پابرجاتر و در عین حال هنری تر را در قالب پیش نمونه­ ی کاشی­ های امروزی در اختیار صنعتگران گذاشت. در دهه های اخیر با شناسایی  وکشف آجرهای لعاب دار در برخی محوطه های باستانی متعلق به دوران ایلامی، باب جدیدی درتاریخ تزئینات وابسته به معماری در دوران باستان به روی هنرمندان معمار و باستان شناسان گشوده شد.در این نوشتار تلاش شده تا اطلاعات مختصری در رابطه با ساخت آجر‌های لعاب دار که در چند دهه گذشته به دست آمده و هم اکنون در موزه ملی ایران،  مو ره هفت تپه  ، موزه لوور و... نگهداری می شود ارائه گردد. 

چکیده شرایط و موقعیت جغرافیایی فلات ایران موجب شده تا این منطقه از جهان از دیرباز سکونتگاه انسان و مهد تمدن و فرهنگ باشد. تنوع اقلیمی، منابع آب، وجود ناهمواری های البرز و زاگرس، دشت ها ، جلگه ها ، خصوصاً حواشی و سواحل خلیج فارس در نواحی جنوب و جنوب غربی ایران شرایط مساعدی را در این زمینه فراهم ساخته است. استقرار در دهکده ها و سکونتگاه های مختلف موجب ایجاد   کهن ترین تمدن ها در این منطقه شده است. 
محدوده ی تمدن ایلام از مرز های شرق بین النهرین (رودخانه کرخه و دویرج در منطقه موسیان و دهلران در غرب فلات ایران )تا حوزه ی هلیل رود در ناحیه ی کوهستانی کرمان و در بخش جنوبی فلات ایران و کناره های خلیج فارس به دلیل وجود آب های روان  موقعیت مناسبی برای سکونت و استقرار داشته است.این منطقه از دوران کهن تا به امروز شاهد شکل گیری تمدن هاوفرهنگ های مختلفی بوده است. مقایسه سفال های مکشوفه از تپه های حوزه هلیل رود با سفال های شوش، ارتباط تمدنی ساکنان کرمان را با حوزه ی جنوب غربی ایران نشان می دهد. در این مقاله تلاش شده تا با بررسی تحولات فرهنگی وباستان شناختی حوزه رودخانه کرخه با تمدن های حوزه ی هلیل رود دردوران باستان، شناخت بیشتری در مورد روابط تمدن های این منطقه بویژه فرهنگ های مستقر در ایران جنوبی و بین النهرین کسب کرد.

چکیده خلأ وجود یک سیستم اطلاعاتی^[1] برای مدیریت یکپارچه آثار تاریخی ثبت شده در فهرست آثار ملی و جهانی، در وزارت میراث فرهنگی کشور ملاحظه می‌شود. سیستم اطلاعات مکانی^[2] به‌عنوان ابزاری مهم در مدیریت داده‌های تاریخی است که با فراهم ساختن امکان یکپارچه‌سازی داده‌های حاصل از منابع مختلف، می‌تواند به مدیریت بهتر آثار تاریخی کمک کند. در این پژوهش برای گردآوری و تدوین ادبیات نظری از روش کتابخانه‌ای و برای گردآوری اطلاعات، ازپرسشنامه‌ استفاده شد. جامعه آماری این پژوهش شامل مدیران و کارشناسان معاونت میراث فرهنگی کشور و کارشناسان مسئول ثبت آثار استان‌ها بوده است.با توجه به وجود زیرساخت‌های لازم جهت استقرار سیستم اطلاعات مکانی در وزارت میراث فرهنگی کشور، امکان استقرار این سیستم از طریق بهبود سیستم‌ها و فرآیندها و نیز ارتقاء آگاهی کارکنان برای مدیریت یکپارچه آثار تاریخی کشور افزایش خواهد یافت. از این رو در این مقاله تلاش شده  تا فرایند شکل گیری واجرای این طرح مورد بررسی قرار گیرد.

چکیده سرزمین ایران در منطقه ای از  خشکیهای غرب آسیا واقع شده  که دارای موقعیت مطلوب  مکانی وجغرافیایی است. این شرایط  موجب شده تا  از دیرباز سکونتگاه انسان ها و مهد تمدن و فرهنگ باشد. تحقیقات و کاوش های باستان شناسی  نشان می دهد آثار متعدد ی متعلق به دوران مختلف در گستره ی این سرزمین بر جای مانده که گنجینه‌های با ارزشی از تاریخ گذشته‌ ایران زمین قلمداد می گردد. به نظر می رسد موقعیت جغرافیایی این دیار  به عنوان معبر ارتباطی فلات مرکزی با سرزمین های پست هم جوار یعنی میان رودان در تعدد آثار تاثیر گزار بوده است.هرچند وجود منابع تامین غذا،اقلیم مطلوب ومنابع آب در این فرایند را نمی توان نادیده گرفت.
بناهای تاریخی شامل: شهرها، پل ها، قلعه ها ، کهندژها، آتشگاه ها ، آسیاب‌ها ، کاروانسرا ها و .... بخش عمده ای از اینگونه آثار را تشکیل داده اند از جهتی در منطقه مورد  مطالعه در بخش غربی زاگرس به دلیل وجود معابر و جاده های تاریخی با سرزمین بین النهرین، اینگونه آثار از فراوانی بیشتری برخور دارند. از این رو، در این مقاله تلاش شده تا نمونه هایی از این بناها ( لعه ها ودژ های حکومتی ونظامی ) را در محدوده ی جغرافیایی آبدانان از توابع استان ایلام  معرفی شود. ویژگی های معماری وباستان شناختی اینگونه آثار در این بررسی بیشتر مورد توجه بوده است.

چکیده عناصر معماری و شهر سازی به جا مانده در کالبد شهر به عنوان میراثی ارزشمند و ابزاری برای شناخت فرهنگ و روش زندگی در دوران های مختلف از اهمیت بسزایی بر خورداربوده است.با شناخت اماکن و بناهای تاریخی و تحلیل اصول و اندیشه های موثر بر ساختار و فرم آن ها می توان به فرهنگ و نگرش گذشتگان و روش زندگی آن ها بیشتر پی برد؛این آثار به جا مانده یکی از شاخص ترین آثار معماری می باشند که ریشه های اصیل و دست نخورده معماری، فرهنگ و هویت هر جامعه ای را در بطن خود جای داده اند . این آثاردر ایران نیزهمچون نگین هایی به هم پیوسته در شهر های مختلف خود نمایی می کنند . نمونه بارز و ماندگار این آثار تاریخی بازارها هستند که در بافت های های قدیمی، برای تولید محصولات صنعتی کوچک ،انبار و مبادلات ،خرید و فروش و خدمات جنبی بازرگانی فراهم آورده است.در همین راستا به اختصاربه بررسی بازار ها و نقش آن ها در ساختار شهری می پردازیم. بافت های قدیمی شهر که هویت تاریخ معماری و شهر سازی گذشتگان را در  خود نهفته دارند، به بهانه تعریض خیابان و بهبود ترافیک تخریب گردیده اند. این عناصر اغلب ویران شده اند و جای آن ها ساختمان های بدون هیچگونه رعایت خصیصه های اجتماعی وهمساز با اقلیم سر بر آورده اند. در پژوهش پیش رو به بررسی علل این نوع تخریب ها، راه های بهبود هر چه بیشتر بافت های تاریخی ، ارایه راهکار برای جایگزین نمودن تفکر حفظ ساختار مرکزی شهر وهمچنین ساختار بازار های روز و ساماندهی آن ها که بخشی از هویت و خاطره جمعی مردم هستند بررسی شده است.