فصلنامه مطالعات ایلام شناسی

چکیده بررسی آثار بر‌جای مانده از دوران زندگی بشر، این حقیقت را بیشتر روشن می کند که انسان همیشه به دنبال شناخت مجهولات و ناشناخته‌ها برای یافتن، دریافتن و بهره گرفتن از آن‌ها در مراحل و روند تکامل زندگی خود بوده  است. انسان در طول زندگی اجتماعی خود همواره کوشیده محیط پیرامونی خود را بشناسد و این شناسایی با تحرک و جابه‌جایی همراه بوده است.  از سویی ، تلاش برای بهره‌گیری از مواهب خدادادی در طبیعت، او را به سیر و سفر ، تحرک و جا به جایی ترغیب نموده است.بنابراین، مسأله‌ی گردش و سیاحت پدیده‌ی جدیدی نیست و در تمام دوران زندگی انسان و در طی قرون و اعصار وجود داشته است.
استان ایلام گنجینه‌های باارزشی از تاریخ گذشته و جلوه های زیبای خلقت  را در گستره ی خود حفظ نموده که در قالب مناظر زیبای طبیعت و جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی خود نمایی می کند. در این مقاله تلاش شده تا موقعیت باستان شناختی دهلران به عنوان قطب بین المللی توریست فرهنگی معرفی شود. کاوش هایی که در سرزمین دهلران انجام گرفته روشن گر این حقیقت است که انسان دراین منطقه در حدود 8 هزار سال پیش از میلاد استقرار داشته است. بر اساس شواهد به دست آمده از پژوهش های باستان شناسی و هم چنین، آزمایش های فراوان (هول ، کنت فلانری) در سال 1961 بر روی تپه های علی کش (تپه باستانی علی کش و چگا سفید و ... انسان در فاصله ی میان5500 تا 7500 قبل از میلاد در این منطقه به اهلی کردن دام و کشت دانه های گیاهی مانند  جو، عدس ، ماش وکتان توفیق یافته است. از جهتی دیگر در بررسی های اخیرباستان شناسی (محمودیان، 1393)  آثار دیگری در منطقه عمومی موسیان دهلران شناسایی شده که در این مقاله به اجمال معرفی شده است.
 بنابراین ضرورت دارد تا با برنامه ریزی هدفمند، این منطقه ی باستانی به مراکز علمی ، فرهنگی واکادمیک معرفی گردد.

چکیده فلات ایران به دلیل شرایط و موقعیت جغرافیایی از دیرباز سکونتگاه انسان و مهد تمدن و فرهنگ بوده است. تنوع آب و هوایی، منابع آب، وجود رشته کوه های البرز و زاگرس، دشت های میان کوهی و جلگه ای حاشیه ای خصوصاً حواشی و سواحل خلیج فارس در نواحی جنوب و جنوب غربی ایران شرایط مساعد و مناسب برای زندگی انسان در این سرزمین پدید آورده است. جریان رودهای متعدد در دامنه های ارتفاعات سلسله جبال زاگرس غربی و شرقی و ناحیه کوهستانی کرمان از حوزه ی هلیل رود در شرق تا رودخانه کرخه و دویرج در منطقه موسیان و دهلران در غرب فلات ایران موجب شده تا جنوب ایران و کناره های خلیج فارس موقعیت مناسبی برای سکونت و استقرار پیدا نماید.
یافته های پژوهش های باستان شناسی در شهداد، تل ابلیس تپه یحیی و دیگر مکان های باستانی در حوزه ی هلیل رود در دامنه های جنوب غربی جبال بارز ، شمال تنگه هرمز و جزایر آن و نیزحوزه ی رود میناب نشان می دهد که ساکنان این منطقه از هزاره نهم ق- م با گذر از دوره ی استقرار در غارها و غارنشینی روانه دشت شده و با پیدایش کشاورزی و استقرار دردهکده های اولیه تغییراتی را در زندگی خود ایجاد نموده اند.کشف برخی ابزارها چون داس سنگی در  تپه یحیی و نمونه های مشابه آن در تل ابلیس نشانگرتحول در فعالیت های کشاورزی در این عصر بوده است.
 استمرار و ادامه ی تحولات نوسنگی با پیدایش سفال در هزاره پنجم ق.م در حوزه ی هلیل رود و دشت جیرفت گستره ی تمدن این منطقه را در دوره ی نوسنگی بیشتر روشن نموده است.
بررسی و مقایسه سفال های مکشوفه از تپه های حوزه هلیل رود با سفال های شوش ارتباط تمدنی ساکنان کرمان را با حوزه ی جنوب غربی ایران نشان می دهد. از جهتی دیگر ساکنان غرب کرخه و حواشی رودخانه دویرج در موسیان دهلران خصوصاً تپه علی کش در هزاره هفتم ق- م دارای استقرار بوده و ظهور سفال در این منطقه حدود 6000 قبل از میلاد بوده است که می توان تقارن و هم زمانی ساکنان علی کش را با حوزه ی هلیل رود مورد توجه قرار داد.
بررسی راه ها و معابر باستانی محدوده جنوبی ایران از موسیان و حوزه ی رودخانه دویرج و کرخه تا  حوزه ی هلیل رود می تواند به شناخت بیشتر این ارتباط کمک نماید که در این مقاله بیشتر مورد توجه بوده است.از جهتی دیگر موسیان در مسیر ارتباطی تمدن های جنوبی ایران با تمدن های بین النهرین بدون بررسی و شناخت بیشتر تمدن و فرهنگ ساکنان موسیان و دهلران ناقص خواهد بود که در این نوشتار به این موضوع نیز اشاره شده است.

چکیده ادبیات چونان دریای مواجی است که امواج پرخروش آن حاصل عقل و درایت، تب و تاب و شور و هیجانی است که از سینه های مردمان هر فرهنگی بیرون می آید، هر چه این امواج به روح بی آلایش و پاک او نزدیکتر، ادبیات ناب تر؛ یکی از مصادیق این ادبیات ناب، ادبیات عامیانه است، که خاستگاه آن دامان توده­ای از مردمان است که بی آنکه در مدرسی خود خواسته بیاموزند در جاری فرهنگ جامعه بار گرفته اند و پرورانده اند، از این رو «ادبیات عوام ساده و بی پیرایه است چون زندگی عوام چنین است، مردم عادی از هنگام سخن گفتن جز بیان مطلب غرضی ندارند، لذا به کلمات پیچیده و مغلق نیاز ندارند و افسانه ها و ترانه های آنان نیز نمی تواند ساده نباشد؛ دیگر آنکه در صورت پیچیدگی، قدرت انتقال زبانی و شفاهی خود را از دست می دهد چون اگر ساده نباشد، عامه نمی توانند آن را تکرار کنند، حفظ کنند، به خاطر بسپرند و بازگو کنند» ( 1) . در این این نوشتارتلاش شده تا   لالایی های مادران ایلامی را که ریشه در ادبیات عامیانه این سرزمین کهنسال دارد ، معرفی شود.

چکیده  یکی از شاخص های هنر معماری، میزان سطح پایداری و ماندگاری آن در دوره های تاریخی است . معماری اسلامی یکی از شاخه های معماری است که با بهره گیری از الگو های معماری پیش از اسلام ایران در بین کشور های اسلامی به خصوص درایران رواج پیدا کرده و توانسته نقش مهمی در پویایی معماری ایرانی ایفا نماید. تکیه معماران  در معماری اسلامی، بر طراحی اماکن مذهبی و به ویژه معماری مساجد بوده است. معماری مساجد در برگیرنده ی تلفیق نبوغ و هنرمندی معماران واستنباط و دریافت آنان از مولفه ها و شالوده های مطرح در دین اسلام است که کاربست آن را در طراحی نقوش، رنگ ها، ساحت مسجد، مقرنس ها و طاق ها، ایوان و مناره ها و... می توان دریافت. پایداری وماندگاری آثاری چون : مسجد امام اصفهان، مسجد شیخ لطف الله  ، مسجد آقا بزرگ و...حاصل فکر واندیشه ومهارت معماران هنرمند ایرانی بوده است. در این مقاله تلاش شده تا یافته های حاصل از مطالعات انجام شده دراین عرصه ارائه شود.  

چکیده استان ایلام دارای گنجینه‌های با ارزشی از تاریخ گذشته‌ است. به نظر می رسد موقعیت مکانی این دیار  به عنوان معبر ارتباطی فلات مرکزی با سرزمین های پست هم جوار یعنی میان رودان در تعدد آثار تاثیر گزار بوده است.در این استان آثار وابنیه متعددی از شهرها، پل ها، قلعه ها ، کهندژها، محوطه ها ، آتشگاه ها ، آسیاب‌ها ، کاروانسرا ها ،مکان های مسکونی گذشتگان و … بر جای مانده است.کهندژها(حصار های محکم دارای برج وبارو)و قلعه های مسکونی،نظامی وحکومتی متعددی را می توان در نواحی مختلف ایران یافت که ازویژگی های خاص معماری برخوردارند.  بیشتر قلعه هاودژهای تاریخیدر طول تاریخ درگستره ی سرزمینی ایران برای باز دارندگی بوده است.
در این نوشتار تلاش شده تا یکی از بناها وسازه های معماری (قلعه ها ودژ های تاریخی) به عنوان بخشی از آثار تمدن وفرهنگ این منطقه از سرزمین بزرگ ایران معرفی شود. قلعه ی تاریخی کنجانچم ، قلعه ای که مقر زمستانی والی حسین قلی خان و عمله ی  همراه اوو دارودسته اش بوده است و درسنوات مختلف , به دلیل ویژ گی های خاص معماری ، سالم وماندگارباقی مانده است. امید است این فعالیت اندک در شناسایی هویت تاریخی این منطقه مؤثر افتد و از جهتی مورد توجه محققان وپذیرش خوانندگان این عرصه قرار گیرد.

چکیده خانه جایی است که آدمی در آن سکنی می گزیند.خانه بیش از آنکه ساختاری کالبدی باشد نهادی است با عملکرد چند بعدی که اولین تجربه های بی واسطه با فضا،در انزوا و جمع در آن صورت می گیرد. بنای خانه علاوه براینکه  نوعی سرپناه در جهت حفظ و امنیت انسان در برابر انواع گزندها قلمداد می گردد بلکه بنایی است که در بردارنده ی هویت ، فرهنگ و تمدن یک ملت است. مبحث خلوت و حریم، در معماری ایرانی بسیار حائز اهمیت است. در این نوشتار نیز تلاش شده به مقوله ی خلوت و حریم  در خانه های ایرانی پرداخته شود.این مقاله با پرداختن به مفهوم خلوت، و خلوت در معماری، به مبحث محرمیت در معماری نیز اشاره می نماید.از جهتی مفهوم محرمیت از دیدگاه مسلمانان و نقش دین اسلام در ایجاد حریم در معماری مسکونی ایرانی و عرصه‌بندی‌ها در این نوشتار مورد توجه بوده است.