فصلنامه مطالعات ایلام شناسی

چکیده سد کنگیر یکی از سدهای مرزی غرب کشور است که در زمستان سال 9۹۱1 آبگیری شد. از تبعات این آبگیری، تخریب چند محوطۀ مهم فرهنگی  تاریخی، تخلیه آبادیهای محدودۀ مخزن سد همراه با مهاجرت ناخواسته و اجباری ساکنان حاشیۀ سد به نقاط دیگر بود. دراین میان، چالشهای فراوانی در عرصههای مختلف فرهنگی )باستانشناسی، مردم شناسی، زبان، گویش و ...( و اجتماعی برای احداث سدها وجود دارد. مهمترین مسئله این است که با ایجاد و احداث اینگونه طرحهای عمرانی و اسکان اجباری خانوادههای آسیب دیده، بر سر ساختار فرهنگی این جوامع و آثار باستانی پیشینۀ آنها چه خواهد آمد؟ چه کسانی باید پاسخگوی پیامدهای آن باشند؟ شناسایی آثار و پیامدهای مثبت و منفی ناشی از احداث سد کنگیر بر اساس مطالعات و مشاهدات میدانی نگارنده و ارایۀ یک نمونه گزارش ارزیابی به عنوان مطالعۀ موردی جهت استفادۀ کارشناسان امر در دیگر طرحها و بارز نمودن نقش مطالعات میراث فرهنگی در طرحهای عمرانی هدف اصلی این پژوهش است.

چکیده چوار از مناطق تاریخی استان ایلام به شمار میرود. زبان و ادبیات غنی، آثار تاریخی و
فرهنگی متعلق به استقرارهای دوران پیش از تاریخ تا عصر حاضر، تراکم مکانهای
استقراری عصر آهن و برنز، شیوههای معیشتی سنتی و ...، هویتی فرهنگی و تاریخی به
این شهرستان دادهاند که در این مقاله مورد توجه قرار گرفته است. اولین بار است که
نام شهر باستانی بانچوار در نوشتارهای علمی مطرح میشود. محوطههای متعدد به هم
پیوسته و نزدیک به هم متعلق به دوران مختلف تاریخی با تنوع شواهد و شناسههای
فرهنگی، شهری از دوران تاریخی را نشان میدهند. توسعۀ شهرنشینی در چند دهۀ
گذشته بخش عمدهای از بقایای معماری برجای مانده از محوطهها را تخریب نموده
است. از این رو، در شرایط فعلی فقط چند تپه و محوطه در محدودۀ شهر چوار برجای
مانده است. در این مقاله تلاش شده با یافتههای حاصل از بررسی و شناسایی آثار
تاریخی و فرهنگی شهرستان چوار در این محدودۀ جغرافیایی، ارایه و مورد بررسی
قرار گیرد.

چکیده در دورۀ ساسانی شهرهای متعددی توسط شاهنشاهان ساسانی بنا شد. معمولاً این شهرها را به مناسبت پیروزیهایی که در جنگها به دست میآوردند، میساختند. شهر بیشاپور یکی از این شهرهاست که نمادی از شکوه معماری و شهرسازی ساسانی است. در مکانیابی این شهر چندین عامل دخیل بوده، ازجمله دسترسی به منابع آب فراوان، موقعیت خاص جغرافیایی طبیعی که امنیت نسبی را فراهم میکرد. دیگری اینکه در مرکز و مسیر مهمترین راههای آن زمان به تیسفون و خلیج فارس قرار داشت. از این شهر در منابع تاریخی و جغرافیایی بارها نام برده شده است. بنابر این، خیلی زود مورد توجه باستانشناسان قرار گرفت و کاوشهای متعددی را در آن انجام دادند که منجر به افزایش شناخت ما از سبک و شیوۀ شهرسازی و معماری، هنر و حتی آئینهای دورۀ ساسانی گردید. علیرغم اینکه کاوشهای باستانشناسی نسبت به سایر مناطق در بیشاپور زودتر شروع شد؛ ولی اطلاعات علمی دربارۀ این شهر هنوز در مقایسه با اهمیت آن اندک است؛ به طوری که تاکنون بخش محدودۀ از این شهر کاوش شده، که طی آن کاخ والرین، کاخ شاپور، ایوان موزائیک غربی، معبد آناهیتا، بنای یادبود شاپور، حصار بیرونی شهر، گرمابهها، قلعه یا دارالعماره، مدرسۀ دینی، محلۀ شاهی و غیره شناسایی شدهاند. در این نوشتار شهر بیشاپور و تاریخچۀ پژوهشهای انجام گرفته در آن به اختصار معرفی شده است. تحلیل محتوایی، کتاب آخرین فصل کاوش )فصل نهم( این شهر تاریخی از جمله مطالب مورد توجه در این مقاله است.

چکیده در طول تاریخ آوانگ قدرت به طور متناوب میان ایلام و همسایگان بیمدارایش در بینالنهرین در نوسان بوده است. گاه این و گاه آن قدرت گرفتهاند و سرانجام امپراتوری دیرپای ایلامی که در واقع کهنترین و اولین تمدن حکومت شناخته شدۀ تاریخدار از سرزمین ایران و برخاسته از مردمان اصیل و بومی کشور بوده، عملاً از صحنهی تاریخ سیاسی کنار گذاشته شده است. ایلام، بیش از دو هزار سال تاریخ مکتوب و بیش از ۴ هزار سال سابقۀ مدنیت داشته است. سرنوشت ایلام پس از شکست در مقابل آشور، به عنوان تابعی از امپراتوری پارس در تاریخ ایران رقم خورده است. آخرین پژواک وجودی ایلام را میتوان در دوران پس از اسکندر دریافت نمود. هنگامی که در میان سلوکیها و پارتیها و ایلامکها که میتوان آن را ایلام صغیر نامید، بار دیگر وجود مستقلی دارد. به هر حال، فرهنگی که ایران از ایلام به ارث برد[، بر تاریخ فرهنگی و سیاسی آن اثر زیادی داشته، آنچنان که تأثیرات آن امروز هم قابل دریافت است. در پایان برای بررسی این رد پاها باید منتظر پژوهشهای بیشتر ماند. در این مقاله تلاش شده تاریخ سیاسی ایلام به اختصار مورد بررسی قرار گیرد.

چکیده سکونتگاه باستانی پشته ارشت در فاصلۀ 05 کیلومتری شمال غربی درّهشهر و هفت کیلومتری جنوب غربی روستای سرتنگ بهرامخانی)شهرک ولیعصر( از توابع شهرستان بدره واقع شده است. این شهرستان در دامنۀ شمالی کبیرکوه در شرق استان ایلام و حد فاصل بین دو شهرستان ایلام و درّهشهر قرار دارد. شهر بدره مرکز شهرستان در دامنۀ رشته کبیرکوه قرار گرفته است. آثار تاریخی و طبیعی پشته ارشت یکی از مهمترین آثار برجای مانده از عهد باستان در این شهرستان است. در این محدودۀ جغرافیایی مجموعه آثاری از دوران تاریخی و قرون اولیۀ اسلامی شامل: محوطۀ سکونتگاهی، بنایآتشگاه، تپه باستانی، آثار کانال انتقال آب و تأسیسات آسیاب از گذشته بر جای مانده است. بررسی شواهد و شناسههای فرهنگی نشان میدهد این آثار متعلق به دوران ساسانی و قرون اولیۀ اسلامی است. از جهتی پشتۀ ارشت به دلایل شرایط مطلوب جغرافیایی چون: منابع آب، اتکا به کوهستان به عنوان سکونتگاه و زمستانگاه )زمگه( دامداران و کوچنشینان مورد استفاده قرار داشته است.

چکیده بر اساس یافتههای باستانشناسی، غرب ایران به ویژه نواحی استان ایلام از نظر تعدد استقرارهای دوران آهن و برنز نسبت به ادوار دیگر دارای اهمیت بیشتری است. آثار و ابزار مکشوفه از محوطههای باستانی و ارایۀ یافتههای پژوهشی و تحقیقاتی در این زمینه، به تمدّن و فرهنگ این دوره هویّتی داده است که در تاریخِ تحولات باستانشناسی تحت عنوان فرهنگ عصر آهن معروف شده است. بررسیها و حفاریهای باستانشناسی در غرب ایران به ویژه در بخش غربی زاگرس، قبرستانهای زیادی متعلق به عصر آهن شناسایی و مورد حفاری قرار گرفته است؛ اما به دلیل گستردگی و وسعت منطقه، شرایط جغرافیایی، تحولات تاریخی، یورشها و در همتنیدگی تمدّنهای همجوار، مسائل جدیدی را در این بخش فراروی پژوهشگران بخش باستانشناسی قرار داده است که استمرار فعالیت علمی را در این زمینه اجتنابناپذیر کرده است. در قبرستانهای عصرآهن آثار و ابزار زیادی همراه با تدفین شدگان دفن شده که موجب شناسایی وضعیّت زندگی اجتماعی انسان و ارتباط جوامع مختلف شده است. گرچه تاکنون مقالات و نوشتارهای نسبتاً زیادی در مورد گورستانهای عصر آهن تألیف و منتشر شده؛ اما به دلیل غنای آثار متعلق به این عصر بسیار اندک است. بنابر این، در مقاله تلاش شده شیوههای تدفین و اشیا تدفینی در مکانهای متعلق به دوران آهن مورد بررسی قرار گیرد.