فصلنامه مطالعات ایلام شناسی

چکیده با انقراض عباسیان، حکومت ایلخانان تأسیس شد و آن ها به کمک اشراف بلند پایه ی ایرانی مسلمان، حدود یک قرن (۱۲۵۶-۱۳۵۳ م.) در ایران حکومت کردند. با این که ایلخانان گرایش به ادیان بودایی و مسیحی داشتند، اما برای مشروعیت بخشیدن به حکومتشان، آیات و نشانه های دین اسلام را بر مسکوکاتشان ضرب کردند. بر سکه های اولین حاکمان بخشی از آیه ی ۲۶ سوره ی مبارکه  «آل عمران» نقر شد. نام علی (ع) برای اولین بار  بر سکه های ارغون تجلی یافت که خود نشان از نفوذ شیعیان در دربار اوست. در همان زمان با توجه به اوضاع سیاسی حاکم، آباقا و ارغون، شعار تثلیث (مسیحیت) و نشان ستاره داود پیامبر (یهودیت) را نیز بر سکه های خود ضرب کردند. اما غازان خان و جانشینانش تحت تاثیر فضای فرهنگی ایران، به دین اسلام در آمدند و بیشتر به سبک و تراز اهل تسنن سکه زدند. سرانجام سکه هائی از الجایتو ضرب شد که گرایش این حاکم ایلخانی به مذهب تشیع را تأیید می کند. این پژوهش با رویکرد سکه شناختی به روش توصیفی و تحلیل محتوا با استفاده از منابع کتابخانه ای و اسنادی با استناد به آیات قرآنی و نشانه ها و نمادهای دینی نقر شده بر مسکوکات  ایلخانان، از یک سو به دنبال بازشناسی عقاید و باورهای مذهبی آنها و از سوی دیگر شناخت اوضاع فرهنگیـ اجتماعی در این دوره است. برآیند پژوهش نشان می دهد که اگر چه نشانه ها و نوشته های دینی متنوع بر این سکه ها، گرایشات حکام ایلخانی را به ادیان بودایی، مسیحی و یهودی نشان می دهد اما باورهای اسلامی( تسنن و تشیع) نسبت به ادیان دیگر تجلی بیشتری داشته است.

چکیده بررسی های تاریخی نشان می دهد ساکنان نواحی مختلف فلات ایران در عهد باستان با تفکر واندیشه خود توانسته اند به دستاورد های بزرگی برای بهره گیری از منابع مختلف نائل گردند. اهلی کردن دانه های کشاورزی ونیز اهلی کردن دام  ودستیابی به غذای مطمئن از جمله تحولات زندگی انسان بعد از مرحله شکار حیوانات وجمع آوری غذا در طبیعت بوده است. در چنین شرایطی  رام کردن طبیعت ومقابله با تهیدات پدیده های طبیعی (گرما،سرما، حیوانات وحشی و...) جز با قدرت ابتکار وخلاقیت انسان امکان پذیر نبوده است. بنابراین ، بررسی ومطالعه  شیوه های زندگی انسان در عهد باستان ونقش آئین ها واعتقادات آنان در رابطه با صورت های فلکی  وهماهنگ ساختن خود با پدیده های کیهانی می تواند راز ورمز های زندگی در گذشته را  روشن نماید. فعالیت های کشاورزی ودامپروری به عنوان مهمترین وپایدارترین تلاش های انسان برای ادامه حیات ارتباط تنگاتنگی با گردش سیارات وپدید آمدن فصول ودر نتیجه گاهشماری وتدوین تقویم فعالیت های روزمره زندگی آن ها داشته است. یافته های باستان شناسی  نشان می دهد زاگرس غربی به دلیل شرایط اقلیمی ومیزان بارش سالیانه  در دوره نوسنگی وهزاره های بعدی موفق به اهلی کردن دانه های کشاورزی که به صورت وحشی در کوهستان زاگرش رویش داشته  نموده است. این اقدام بعد از مرحله جمع آوری غذا موجب انقلاب عظیمی در زندگی انسان شده است. در این مقاله تلاش شده تا بخشی از یافته های علمی در این عرصه ارائه شود. این اقدام می تواند مدخلی برای پژوهش ها وتحقیات بیشتر در این عرصه باشد.

چکیده شیروان نام ویرانه های یک شهر تاریخی در ایالت جبال در دوره ساسانی و اسلامی می باشد.  نام شیروان در منابع گوناگون تاریخی به صورت های مختلفی از جمله شیروان، سیروان، السیروان آمده است. در این منابع هیچگاه از شیروان و سیروان به صورت منطقه نام نبرده اند بلکه از آن به عنوان شهر تخت نشین، استان ماه سبدان یا ماسبذان یاد شده است. ولی به علت معروفیت در نزد ساکنان بدره و دشتی که ویرانه های این شهر در حاشیه آن بنا شده بود نیز تعمیم یافت. تا سال 1391 این شهرستان به عنوان بخشی از شهرستان شیروان چردوال به حساب می آمد اما به علل اداری و همچنین  رسیدگی بهتر به مشکلات اهالی از چرداول جدا گردید و شهرستان سیروان نامگذاری گردید. در این نوشتار به بررسی واژه شیروان در منابع و نقشه های تاریخی پرداخته شده است.

چکیده شهر نهادی مدنی است که در نقطه­ای از محیط زیست انسانی شکل می­گیرد، رشد و توسعه می­یابد و اجزاء و عناصر کالبدی آن صورت می گیرد. مطالعه تاریخ شهرسازی و شهرنشینی و به تبع آن شهر، ازجهات مختلف دارای اهمیت است. یکی از ارکان تاثیر گذار بر ایجاد فرم، توسعه و استمرار حیات یک شهر باورهای مذهبی و ایدوئولوژی سازندگان آن می باشد. بررسی های تاریخی نشان می دهد در رابطه با فضاهای زیستی انسان در دوره تاریخی کمترسخن به میان آمده است. از این رو، در این مقاله ، تلاش شده تاریخ شهرسازی ایران پیش از اسلام (دوره تاریخی) ازمنظر ویژگی های کالبدی، خصوصیات فضایی، چگونگی عناصر و اجزاء فضاهای شهری، مسکن عامه، نظام محلات و سیر تحول شهر­سازی بر اساس یافته های باستان شناسی و اسناد تاریخی مورد مطالعه وبررسی قرارگیرد.  

چکیده اوستا، کتاب مقدس ایرانیان باستان، شامل پنج نسک (کتاب)است.نخست یسنا، دوم ویسپّرّد،سوم وندیداد،چهارم یشتها و پنجم خرده اوستا.یسناها مهمترین بخش اوستا هستند،واژه یّسن به معنی یّزِش،ستایش و نیایش می باشد.یسناها در مراسم دینی خوانده می شوند.هفتاد و دو یسنا موجود است که به هر کدام یک  «ها »یا «هات» یا فصل گویند.هفده »ها« یا هفده فصل  آن گاهان یا سروده های خود زرتشت هستند که کهن ترین بخش اوستا هستند و قرن ها پیش از سایر بخش های اوستا سروده شده اند. بخشی از کتاب اوستا به فصول وماه های سال اختصاص دارد که تحت تاثیر پدیده های طبیعی و گردش سیارات وصورت های فلکی مورد توجه ایرانیان باستان بوده اند . از اینرو،تقسیم بندی و نامگذاری فصول،ماه ها وروز ها در فرهنگ اوستایی از معیار های خاصی تبعیت نموده که در این پژوهش مورد مطالعه وبررسی قرار گرفته است. در این مقاله تلاش شده تا بر اساس متون و اسناد برجای مانده از این اثر ارزشمند تاریخ کهن، تحولات تقویمی روزها و ماه های سال در فرهنگ اوستایی به صورت علمی مورد مطالعه وبررسی قرارگیرد.

چکیده یافته های باستان شناسی،اسناد ومنابع تاریخی نشان می‌دهد که ایرانیان از دیرباز به اجرام و پدیده‌های آسمانی و به زمان طلوع وغروب ستارگان وپدیدآمدن فصول ،صورت های فلکی و... اهمیت می‌دادند. ساکنان این سرزمین، امورجاری زندگی خودرا براساس این پدیده ها محاسبه می کردند. نقوش باقی مانده برروی سفالینه های دوران پیش از تاریخ، توجه مردم این سرزمین را به ستاره ها به خوبی نشان می دهد.در بسیاری از تپه های باستانی ایران، نشانه هایی از دانش اخترشناسی به دست آمده است. نمادها ونشانه های ستاره شناسی ونجوم در تپه های تاریخی ایران( مانند تپه گیان نهاوند، تپه حصار دامغان و …) که بر روی برخی تکه سفالینه ها و تراشه های ابزار های سنگی به دست آمده از جمله یافته های باستان شناسی در این عرصه می باشد. در اوستا، بویژه در یشت ها، اطلاعات بسیاری ارائه شده که نشان می دهد ستاره شناسان آریایی با ستاره ها و طلوع و غروب آنها آشنا بوده اند. ازآنجا که بسیاری از نگاره های باستانی منقوش بر سفالینه ها و صخره ها، از چشم اندازهای کیهانی و پیکره های آسمانی تشکیل شده است؛ از این رو،دانش اخترشناسی می تواند به یاری تحلیل چنین نگاره های باستانی ، به راز و رمزهای آن دست یابد.در این مقاله تلاش شده تا با بهره گیری از یافته های باستان شناسی ، اسناد تاریخی ونیز معرفی رصد خانه هاوپایگاه های نجوم ،اطلاعات مناسبی درعرصه کیهان شناسی در ایران باستان تهیه وارائه گردد.